پرندگان مهاجر، سفیران طبیعت/ پژواک حیات در مسیرهای آسمانی

گروه جامعه ایرنا – امروز ۱۰ می برابر با ۲۰ اردیبهشت ماه ، روز جهانی پرندگان مهاجر است، در واقع پدیده مهاجرت یکی از شگفتی‌های بی‌مانند طبیعت است، سالانه میلیون ها پرنده برای پیدا کردن غذا، زادآوری و یافتن مکانی امن برای بزرگ کردن جوجه هایشان با هزاران کیلومتر پرواز به نقاط مختلف دنیا سفر می کنند، حتما خیلی از ما انسان ها در فصل مهاجرت انواع پرندگان را دیده ایم.

پرندگان مهاجر نماد آزادگی و شهامت هستند، آنها با مقاومت و پشتکار، در برابر سختی های سفر، گرما، سرما و توفان، از یک سرزمین به سرزمین دیگر سفر می‌کنند، با نگاهی به آنها می توان به زیبایی ها و شگفتی های دنیا پی برد، اما باید بدانیم که این سفر برای پرنده‌ها یک چالش بزرگ است، آنها باید در مقابل شرایط نامساعد زیست‌بوم، مانند تلاطم آب‌وهوایی و از بین رفتن زیستگاه‌های طبیعی، مقاومت کنند و زندگی را ادامه دهند.

در این میان ایران به علت موقعیت جغرافیایی و اقلیمی متنوعی که دارد از گذشته کریدور اصلی مهاجرت پرندگان بوده است، بر این اساس سالانه حجم زیادی پرنده برای زمستان گذرانی وارد کشور می شوند تا در تالاب های آن ساکن شوند، تخمین زده شده در دنیا حدود ۵۰ میلیارد بال پرنده از حدود ۹ هزارگونه وجود دارد که حجم زیادی از آنها مهاجر هستند، برهمین اساس حدود ۵ تا ۷ میلیون بال در فصول مختلف به ایران مهاجرت می کنند، در ایران حدود ۵۳۰ گونه پرنده وجود دارد که از این تعداد حدود ۳۲۰ گونه مهاجر هستند که برخی از آنها جزو پرندگان مهاجر داخلی و برخی خارجی هستند.

اما در چند سال گذشته عوامل مختلفی از جمله تخریب و از بین رفتن زیستگاه‌ها، آلودگی زیست‌محیطی، شکار غیرقانونی و تغییرات آب و هوایی موجب کاهش جمعیت پرندگان مهاجر شده است به طوری که بر اساس گزارش‌های اخیر سازمان ملل متحد، ۴۰ درصد پرندگان مهاجر در حال انقراض هستند، از این رو به منظور افزایش توجه جهانی به موضوع اهمیت پرندگان مهاجر، از سال ۲۰۰۶ توافقنامه پرندگان مهاجر آبی آفریقا – اوراسیا (AEWA) اقدام به نامگذاری و برگزاری روز جهانی پرندگان مهاجر کرده است. در واقع این روز در واکنش به تبلیغات منفی در مورد پرندگان مهاجر که در نتیجه شیوع آنفلونزای مرغی ایجاد شده بود، انتخاب شد.

گزارش روابط‌عمومی سازمان حفاظت محیط‌زیست، مهاجرت پرندگان، جابه‌جایی فصلی گونه‌ها در پاسخ به تغییرات اقلیمی، دسترسی به منابع غذایی و یافتن زیستگاه‌های مناسب برای بقا و تولیدمثل به شمار می‌رود.

پرندگان مهاجر تنها مسافران آسمان نیستند، بلکه به عنوان «گونه‌های شاخص زیستی» نقش مهمی در سنجش سلامت اکوسیستم‌ها دارند. هرگونه تغییر در الگوهای مهاجرت، زمان‌بندی حضور یا کاهش جمعیت آن‌ها می‌تواند نشانه‌ای از تغییرات اقلیمی، تخریب زیستگاه‌ها و برهم خوردن تعادل طبیعی باشد. این پرندگان در کنترل جمعیت حشرات، گرده‌افشانی و پراکنش بذر گیاهان نقش مؤثری ایفا می‌کنند و حضورشان بخشی جدایی‌ناپذیر از پایداری تنوع زیستی جهان است.

ایران به دلیل موقعیت جغرافیایی ویژه خود، یکی از مهم‌ترین نقاط جهان در مسیر مهاجرت پرندگان محسوب می‌شود. قرار گرفتن کشور در محل تلاقی سه مسیر اصلی پروازی جهان شامل مسیر شرق آسیا ـ استرالیا، آسیای مرکزی و آفریقا ـ اوراسیا، سبب شده میلیون‌ها پرنده مهاجر هر سال از آسمان و تالاب‌های ایران عبور کنند. تالاب‌های کشور، از شمال‌غرب تا سواحل جنوبی، به عنوان ایستگاه‌های حیاتی توقف و تغذیه، نقش «سوخت‌رسان‌های زیستی» را برای این مسافران ایفا می‌کنند؛ مناطقی که بدون آن‌ها ادامه سفرهای طولانی و چند هزار کیلومتری برای بسیاری از گونه‌ها ممکن نخواهد بود.

حفاظت از پرندگان مهاجر، موضوعی فراتر از مرزهای سیاسی کشورهاست. تخریب زیستگاه‌ها، خشک شدن تالاب‌ها، آلودگی‌های شیمیایی، استفاده بی‌رویه از سموم کشاورزی، برخورد با خطوط انتقال برق و شکار غیرقانونی، از مهم‌ترین تهدیدهایی هستند که امنیت این گونه‌ها را در سراسر مسیرهای مهاجرتی به خطر انداخته‌اند. از همین رو، حفاظت از آن‌ها نیازمند همکاری‌های بین‌المللی و اجرای دقیق کنوانسیون‌هایی همچون «رامسار» و «کنوانسیون گونه‌های مهاجر» است.

احیای تالاب‌ها، کاهش آلودگی‌های زیست‌محیطی، مدیریت پایدار منابع طبیعی و حفظ پیوستگی زیستگاه‌ها از جمله اقداماتی است که می‌تواند به تداوم این چرخه حیاتی کمک کند. در حقیقت، حفاظت از پرندگان مهاجر تنها حمایت از چند گونه جانوری نیست، بلکه تلاشی برای حفظ تعادل اکولوژیک و استمرار زنجیره حیات در مقیاس جهانی است؛ زنجیره‌ای که از قطب‌های یخی تا گرم‌ترین نقاط زمین، به هم پیوسته و وابسته باقی مانده است.

سازمان حفاظت محیط‌زیست در پیامی اعلام کرد؛ مهاجرت پرندگان، جابه‌جایی فصلی گونه‌ها در پاسخ به تغییرات اقلیمی، دسترسی به منابع غذایی و یافتن زیستگاه‌های مناسب برای بقا و تولیدمثل به شمار می‌رود.

پرندگان مهاجر تنها مسافران آسمان نیستند، بلکه به عنوان «گونه‌های شاخص زیستی» نقش مهمی در سنجش سلامت اکوسیستم‌ها دارند. هرگونه تغییر در الگوهای مهاجرت، زمان‌بندی حضور یا کاهش جمعیت آن‌ها می‌تواند نشانه‌ای از تغییرات اقلیمی، تخریب زیستگاه‌ها و برهم خوردن تعادل طبیعی باشد. این پرندگان در کنترل جمعیت حشرات، گرده‌افشانی و پراکنش بذر گیاهان نقش مؤثری ایفا می‌کنند و حضورشان بخشی جدایی‌ناپذیر از پایداری تنوع زیستی جهان است.

ایران به دلیل موقعیت جغرافیایی ویژه خود، یکی از مهم‌ترین نقاط جهان در مسیر مهاجرت پرندگان محسوب می‌شود. قرار گرفتن کشور در محل تلاقی سه مسیر اصلی پروازی جهان شامل مسیر شرق آسیا ـ استرالیا، آسیای مرکزی و آفریقا ـ اوراسیا، سبب شده میلیون‌ها پرنده مهاجر هر سال از آسمان و تالاب‌های ایران عبور کنند. تالاب‌های کشور، از شمال‌غرب تا سواحل جنوبی، به عنوان ایستگاه‌های حیاتی توقف و تغذیه، نقش «سوخت‌رسان‌های زیستی» را برای این مسافران ایفا می‌کنند؛ مناطقی که بدون آن‌ها ادامه سفرهای طولانی و چند هزار کیلومتری برای بسیاری از گونه‌ها ممکن نخواهد بود.

حفاظت از پرندگان مهاجر، موضوعی فراتر از مرزهای سیاسی کشورهاست. تخریب زیستگاه‌ها، خشک شدن تالاب‌ها، آلودگی‌های شیمیایی، استفاده بی‌رویه از سموم کشاورزی، برخورد با خطوط انتقال برق و شکار غیرقانونی، از مهم‌ترین تهدیدهایی هستند که امنیت این گونه‌ها را در سراسر مسیرهای مهاجرتی به خطر انداخته‌اند. از همین رو، حفاظت از آن‌ها نیازمند همکاری‌های بین‌المللی و اجرای دقیق کنوانسیون‌هایی همچون «رامسار» و «کنوانسیون گونه‌های مهاجر» است.

احیای تالاب‌ها، کاهش آلودگی‌های زیست‌محیطی، مدیریت پایدار منابع طبیعی و حفظ پیوستگی زیستگاه‌ها از جمله اقداماتی است که می‌تواند به تداوم این چرخه حیاتی کمک کند. در حقیقت، حفاظت از پرندگان مهاجر تنها حمایت از چند گونه جانوری نیست، بلکه تلاشی برای حفظ تعادل اکولوژیک و استمرار زنجیره حیات در مقیاس جهانی است؛ زنجیره‌ای که از قطب‌های یخی تا گرم‌ترین نقاط زمین، به هم پیوسته و وابسته باقی مانده است.