پویایی سیاست خارجی ایران در میانه جنگ؛ صدای رسای تهران از تریبون بریکس

به گزارش خبرنگار سیاست خارجی ایرنا، هواپیمای حامل «سید عباس عراقچی» وزیر امور خارجه ایران شامگاه چهارشنبه ۲۳ اردیبهشت، با استقبال بارانی هوای دهلی‌نو، در فرودگاه «ایندیرا گاندی» پایتخت هند به زمین نشست تا حضور نمایندگان دیپلماتیک ایران در یکی از مهمترین نشست‌های سیاسی- اقتصادی در جهان آغاز شود. نشستی که همزمان شده بود با دیداری در چهارهزار کیلومتر آن‌سوتر؛ در پکن و میان روسای جمهور آمریکا و چین.

نشست وزیران امور خارجه و نمایندگان ۱۱ کشور اصلی عضو گروه بریکس، صبح پنجشنبه در مرکز همایش‌های «بهارات مانداپام» در میدان پراگاتی آغاز شد، جایی خلوت و آرام در دهلی شلوغ. وزیران امور خارجه برزیل، روسیه، هند، آفریقای جنوبی، ایران، مصر، اتیوپی و نمایندگان چین، اندونزی، عربستان سعودی و امارات متحده عربی کنار هم نشستند تا مهمترین دیدگاه‌های خود درباره موضوعات مختلف را به اشتراک بگذارند.

پروتکل‌های سخت بریکس با حساسیت‌های میزبان هندی دو چندان شد به گونه‌ای که خبرنگاران در دورترین فاصله ممکن از این نشست، به آن پرداختند؛ با این همه اما صدای دیپلماسی مقتدر نمایندگان ایران به ویژه در نشست نخست، نزدیک‌تر از هر صدایی بود و خبرنگاران حاضر در «مدیاسنتر بهارات» هم شاهد این موضوع بودند. دیدارها، سخنرانی‌ها، عکس‌های یادگاری، گفت‌وگوهای دوجانبه و نشست‌های خبری یکی پس از دیگری برگزار شد. هیات دیپلماتیک ایران در دو بخش سیاسی و حقوقی، مواضع و منافع تهران در این دو حوزه را در دو روز نشست اعلام و پیگیری کردند و سرانجام این اجلاس عصر روز جمعه با صدور بیانیه‌ ریاستی به کار خود پایان داد. پایانی که به نظر می‌رسد مجموع عوامل آن را به آغازی برای نگاه تازه به ایران تبدیل خواهد کرد.

سه نشست، سه سخنرانی، یک پیام

نخستین سخنرانی سیدعباس عراقچی وزیر امور خارجه ایران، صبح پنجشنبه صورت گرفت که سخنرانی اصلی این نشست که محسوب می‌شد. وزیر خارجه حملات آمریکا و رژیم اسرائیل به ایران را محکوم و بر حق دفاع ایران تاکید کرد، همچنین به صراحت اعلام کرد که هیچ‌گونه راه‌حل نظامی برای هر موضوعی که به ایران مربوط باشد وجود ندارد اما ایرانیان مردمانی صلح‌طلب هستند، عراقچی نظم جهانی غرب‌محور را نقد کرد و از ضرورت حمایت از نقش جنوب جهانی سخن گفت و در نهایت از بریکس خواست تجاوز به ایران را محکوم کند. سخنانی که به مذاق نماینده امارات متحده عربی خوش نیامده بود و ادعاهای دور از منطق و عقلانیت وی، واکنش عراقچی را به دنبال داشت. ادعای حمله ایران به امارات، جنگ‌افروزی تهران و لفاظی‌هایی از این دست، در حالی مطرح شد که عراقچی در سخنرانی خود به منظور حفظ انسجام، در سخنرانی خود از نام امارات عبور کرد اما نجابت ایران، نماینده امارات را به خود نیاورد و ضرورت یافت تا به سبک! دیگری سخن گفته شود؛ وزیر امور خارجه ایران، کشتار کودکان ابتدایی مدرسه میناب را به حاضران و از جمله نماینده امارات یادآور شد و گفت که ابوظبی نه تنها این جنایت جنگی را محکوم نکرد که خود شریک تجاوزات دیگر آمریکا و رژیم اسرائیل هم شد.

نماینده امارات در سخنرانی خود به حقوق بین‌الملل اشاره کرد و این اشارات را عراقچی به این صورت پاسخ داد: «نماینده امارات لطفاً به من بگوید کدام بخش از حقوق بین‌الملل اجازه می‌دهد از یک اقدام تجاوزکارانه بی‌دلیل و بدون تحریک قبلی حمایت کنید؟ همه می‌دانند که ما در میانه مذاکرات بودیم که آمریکایی‌ها و اسرائیلی‌ها تصمیم گرفتند به ما حمله کنند و ما شگفت‌زده شدیم که برادران ما در امارات تصمیم گرفتند فعالانه به متجاوزان بپیوندند».

عراقچی خطاب به این مقام اماراتی گفت: «اگر می‌خواهید اسرائیل امنیت شما را تأمین کند، نتیجه‌اش همین وضعیت می شود. اگر می‌خواهید آمریکا امنیت شما را تأمین کند، این همان نتیجه‌ای است که اکنون درباره‌اش شکایت می‌کنید. بنابراین قویاً به برادران خود در امارات توصیه می‌کنم سیاست خود در قبال ایران را بازنگری کنند.»

تکرار ادعاها در نشست بعدازظهر پنجشنبه بریکس از سوی نماینده امارات، این بار واکنش «کاظم غریب‌آبادی» معاون حقوقی وزیر امور خارجه را در پی داشت و او از منظر حقوق بین‌الملل و صریح و قاطع، امارات را نه شریک تجاوز که متجاوز دانست و تاکید کرد که ما کشوری توانمند، بزرگ و برخوردار از ملتی پرافتخار هستیم و نمی‌توانستیم نظاره‌گر هدف قرار گرفتن مردم و زیرساخت‌های خود توسط متجاوزین باشیم؛ آن هم با مشارکت و همراهی یکی از همسایگان، یعنی امارات متحده عربی. این اقدام دقیقاً مطابق با منشور ملل متحد و در چارچوب حق دفاع مشروع است. امارات یک متجاوز است. شما نمی‌توانید خود را پشت این دروغ‌ها و ادعاهای پوشالی پنهان کنید. تنها کشوری که باید بر اساس تعهدات خود ذیل حقوق بین‌الملل عمل کند، امارات است.

نشست بریکس نخستین برخورد ایران و امارات پس از آغاز جنگ تحمیلی و بگو و مگوی لفظی میان نمایندگان آن قابل پیش‌بینی بود اما پاسخ‌های قاطعانه نمایندگان ایران به ادعاهای امارات، ناخودآگاه به بخشی از پازلی تبدیل شد که در نهایت تصویری مقتدر اما دیپلماتیک از ایران در این نشست ترسیم کرد.

عراقچی در سخنرانی بعدازظهر پنجشنبه خود هم که با موضوع “بسترسازی برای تاب‌آوری، نوآوری، همکاری و پایداری” بود تاکید کرد که این نوآوری فقط محدود به پیشرفت‌های فناوری نیست و باید در شیوه‌های حکمرانی و مدل‌های توسعه نیز جاری شود. در نهایت وزیر امور خارجه در سخنرانی روز جمعه در جمع همتایان بریکسی خود و با موضوع «بازسازی نظم جهانی؛ ضرورت اصلاح حکمرانی بین‌المللی و احیای چندجانبه‌گرایی» تاکید کرد که امروزه تحریم‌ها از ابزارهای دیپلماتیک به سلاح‌هایی برای جنگ اقتصادی و فشار بر جوامع در حال توسعه و مستقل تبدیل شده‌اند و نظام سیاسی کنونی، نیازمند بازنگری است.

دیپلماسی رو در رو با همتایان بریکسی

بخش دیگری از حضور وزیر امور خارجه در بریکس به دیدارهای دوجانبه با همتایان در سالن‌های تدارک دیده شده از سوی هند برای این رویدادها اختصاص داشت. اتاق‌هایی با درهای بزرگ که هیات‌ها بر اساس برنامه‌ریزی‌های انجام شده با همتایان خود از کشورهای مختلف در آنجا دیدار و گفت‌وگو می‌کردند. نخستین دیدار عراقچی با همتای خود از مالزی بود؛ جایی که «محمد حسن» با «سلام علیکم» بلند وارد اتاق شد و عراقچی با لبخند و «علیکم‌السلام» پاسخش را داد تا دیداری گرم میان مقام های ارشد دو کشور مسلمان آغاز شود.

دیدار بعدی با «مائورو وییرا» وزیر امور خارجه برزیل بود که یکی از باتجربه‌ترین سیاستمداران کشورش و مسن‌ترین وزیران امور خارجه نشست بود. دیدار بعدی با «سرگئی لاوروف» وزیر امور خارجه روسیه بود و انتظار چند دقیقه‌ای لاوروف برای ورود عراقچی با احوالپرسی صمیمانه به پایان رسید و دیدار دو وزیر آغاز شد. دیدار وزیر امور خارجه کشورمان با همتایان خود از تایلند (عضو بریکس پلاس) و «بدر العاطی» وزیر امور خارجه مصر هم انجام شد تا روز نخست بریکس با این رایزنی های طولانی به پایان برسد. دیدارهای روز دوم هم با دیدار مهم وزیر امور خارجه با همتای هندی خود آغاز شد؛ دیداری نسبتا طولانی و البته پرثمر.

جنگ تحمیل شده به ایران، مهم‌ترین موضوع همه نشست‌های دو جانبه بود، جایی که عراقچی بر این مهم تاکید کرد که ایران برای همه چیز آماده است و به همتایان خود به صراحت گفت که «هم برای دفاع از خود آماده‌ایم و هم برای دیپلماسی و این انتخاب با آمریکاست.» دیدارهای دو جانبه همچین فرصتی برای بررسی روابط دو جانبه بود و طرفین به ویژه وزیر امور خارجه هند درباره مهمترین چالش‌های این روابط با عراقچی به گفت‌وگو پرداخت.

عراقچی شام روز نخست را مهمان «خانه فرهنگ ایران» در دهلی‌نو بود و میان خانواده‌های نمایندگی ایران. صمیمیت فضا، شوخی‌هایی هم در پی داشت و وزیر در واکنش به تقدیر سفیر ایران در هند از اقداماتش، گفت که «با خود فکر کردم شاید من هم شهید شدم که اینگونه درباره‌ام سخن می‌گویید». عراقچی در این نشست از تغییر نگاه جهان به ایران سخن گفت، از نمایندگی‌ها و دیپلمات‌ها و سفیرانی که در چهل روز جنگ پای کار ایستادند و صدای مظلومیت مردم ایران شدند. وزیر خارجه در انتهای سخنان خود تاکید کرد که هر زمان که مأموریتی به ما داده شود، هر مأموریتی که باشد، آن را با جان انجام می‌دهیم. مأموریت ما این است که در مقابل دشمنان بایستیم، حرف بزنیم، دفاع کنیم، موضع خودمان را بگیریم و مذاکره کنیم. در هر شرایطی ما مأمور به انجام وظیفه خود هستیم و این کار را با قوت تا آخرین نفس انجام می‌دهیم. از هیچ‌کس هم ترسی نداریم. شهدای ما خون دادند و ما هم اگر لازم باشد، هیچ‌جا از وظیفه کوتاهی نخواهیم کرد.

صدای ایران در تریبون‌های بین‌المللی

نشست خبری تدارک دیده شده در سفارت ایران در دهلی‌نو یکی از مهمترین بخش‌های حضور هیئت ایرانی در دهلی‌نو بود؛ جایی که هم روایتی از رنج رفته بر کودکان میناب توسط دوربین حداقل ۵۰ خبرنگار بین‌المللی ضبط و ثب شد و هم دیدگاه‌های تهران از زبان وزیر خارجه ایران شنیده شد. خبرنگاران رسانه‌های مختلف هند در سوالات متعددی گرچه تلاش کردند موضعی جنجالی یا به قولی عجیب و غریب از وزیر خارجه ایران بشنوند اما سیدعباس عراقچی ادبیات میانه ای را برای پاسخگوئی انتخاب کرد. او در پاسخ به پرسش‌های متنوع و چندباره درباره مذاکرات، تاکید کرد که «مذاکرات را مواضع متنوع، متغیر و زیاده‌خواهانه آمریکا تهدید می‌کند. ایران برای هر سناریویی آماده است اما دیپلماسی را ترجیح می‌دهد.» وزیر خارجه از پیشنهاد روسیه برای انتقال اورانیوم قدردانی کرد اما آن را مسئله‌ای پیچیده دانست و نیازمند زمان اما همزمان تاکید کرد که ایران در پی سلاح اتمی نیست. شماری از پرسش‌ها هم درباره تنگه هرمز بود و وزیر امور خارجه تلاش کرد تا توجه رسانه‌های جهان را به این پرسش مهم جلب کند که اساسا این تنگه به چه دلیلی مسدود شده است؟ آیا چیزی جز جنگ آمریکا موجب توقف تردد معمول در این آبراهه شده است.

برگزاری نشست خبری در مقابل دوربین رسانه‌های بین‌المللی از سوی وزیر امور خارجه ایران در دهلی‌نو هند، بی‌هیچ توضیحی نشان‌دهنده شکست سیاست انزوای ایران است. ایران در میانه جنگی که با شکست طرف مقابل در تحقق اهدافش متوقف شده و هر لحظه امکان شروع دوباره آن وجود دارد؛ توانست صدای خود را به گوش جهانیان برساند؛ صدایی معقول که در دفاع از منافع کشور، هر میزان نیاز باشد رسا خواهد بود.

واقع‌بینی پیش‌شرط حرکت در نظام‌ بین‌الملل

نشست وزیران امور خارجه کشورهای عضو بریکس در دهلی‌نو با بیانیه ریاستی پایان یافت و درک چرایی این مهم با توجه به نظام بین‌الملل و شرایط حاکم بر بریکس چندان دشوار نخواهد بود؛ واقعیت آن است که بریکس بلوکی با ۱۱ عضو و پراکندگی سیاسی غیرقابل انکار است و هریک از کشورها با مجموعه‌ای از ملاحظات خاص خود در عرصه‌های مختلف پا به این میدان گذاشته اند.

گرچه پیش نیاز هرگونه صدای مستقلی از هر گوشه‌ای از جهان نیازمند اراده‌ای برای عبور از وابستگی‌های سیاسی است اما زمین نظام بین‌الملل؛ عرصه واقعیاتی سخت و البته بی‌رحم است و تنها راه تداوم در برابر این واقعیات سخت، درک چرایی و چگونگی رفتار بازیگران است؛ جایی که هند و امارات درصدد ساخت آینده‌ای متفاوت‌تر از گذشته با یکدیگر هستند و برزیل توان محکومیت اقدام صورت گرفته از جانب آمریکا را ندارد اما همزمان روسیه در عرصه‌های دیگر کنار ایران ایستاده و چین مسیر شاید متفاوت‌تری را برای همراهی با ایران در پیش گرفته است.

بریکس بیستم را نه فقط از منظر بیانیه‌های منتشر نشده که باید از دیدگاه سست شدن بیش از پیش دیوار انزوایی تحلیل کرد که ایالات متحده با ابزارهای خود از جنگ و تحریم اطراف ایران کشید و با ادعای واهی تهدید اتمی، چهل روز کشور را بمباران کرد اما در نهایت تصاویر کودکان میناب در نشست خبری وزیر امور خارجه در دهلی‌نو و ادله وزیر خارجه درباره رویکرد فعلی ایران به شمول اصرار بر خاتمه جنگ، بهترین گزارشگر واقعیت برای افکار عمومی جهان بود.