نظارت ویژه بر درختان افتاده در «جنگلداری نوین»؛ برداشت چوب در کار نیست

به گزارش ایرنا، سازمان منابع طبیعی و آبخیزداری در ماده ۳۶ برنامه هفتم پیشرفت مکلف شده است تا در راستای حفظ، احیا و توسعه جنگل‌ ها، «طرح مدیریت پایدار جنگل» و «جنگلداری نوین» را در کشور عملیاتی کند.

با وجود مزایای اجرای این طرح ها برای حفاظت جنگل ها، انتقاداتی نیز از سوی نهادهای زیست محیطی به آن وارد شده که در همین راستا کامران پورمقدم معاون امور جنگل‌های سازمان منابع طبیعی و آبخیزداری کشور روز دوشنبه در گفت و گو با خبرنگار اقتصادی ایرنا با تشریح ابعاد طرح جنگلداری نوین و اقدامات صورت گرفته برای اجرای آن اظهار داشت: این طرح نه‌ تنها در تعارض با ممنوعیت بهره‌ برداری چوبی از جنگل‌ ها نیست، بلکه با هدف حفاظت، احیا و توسعه عرصه‌ های جنگلی و با سازوکار نظارتی ویژه اجرا می‌ شود و در این طرح چیزی تحت عنوان بهره بردرای از جنگل ها نخواهیم داشت.

اجرای طرح مدیریت پایدار جنگل در ۱۰۴ حوزه آبخیز جنگلی شمال کشور

معاون امور جنگل‌های سازمان منابع طبیعی و آبخیزداری کشور با اشاره به اینکه این ماده قانونی هرگونه بهره‌ برداری چوبی از جنگل‌ های کشور را ممنوع اعلام کرده مگر در موارد استثنایی که در دو تبصره پیش بینی شده است، اظهار داشت: در تبصره اول، برداشت چوب از درختان ریشه‌ کن شده، افتاده بر اثر حوادث طبیعی (مانند سیل، باد، طوفان و برف) و همچنین درختان خشک شده، آفت‌ زده و غیرقابل احیا را به طور صرف با تایید رئیس سازمان منابع طبیعی مجاز است.

وی اضافه کرد: در تبصره دوم، موضوع «زراعت چوب» و جلب سرمایه‌گذاری بخش خصوصی در این حوزه اختصاص و همچنین عملیات پرورشی درختان دست‌ کاشت که با هدف زراعت چوب کاشته شده‌اند، توسط سازمان مجاز دانسته شده است.

پورمقدم گفت: سازمان منابع طبیعی و آبخیزداری کشور بر اساس اصل تکلیفی خود از سال ۱۳۹۵ که طرح «تنفس جنگل» و ممنوعیت بهره‌برداری چوبی مطرح شد، موظف به تهیه طرح جایگزین تحت عنوان «طرح مدیریت پایدار جنگل» شد. از همان زمان مقدمات اولیه این طرح شامل تهیه دستورالعمل‌ ها و شرح خدمات توسط شرکت‌ های مشاور آغاز و بخشی از مطالعات نیز توسط سازمان شروع شد.

وی با بیان اینکه عدم تامین منابع مالی کافی در زمان مقرر، موجب عقب افتادن این مطالعات شد، اظهار داشت: با وجود این چالش، سازمان منابع طبیعی با استفاده از ظرفیت‌های داخلی خود اکنون موفق به انجام مطالعات «طرح مدیریت پایدار جنگل» در ۱۰۴ حوزه آبخیز جنگلی شمال کشور شده که این طرح جامع تمامی ابعاد مدیریت جنگل را به‌ ویژه در حوزه آبخیزداری در بر می‌ گیرد و برخی از این طرح‌ ها در نیمه دوم امسال آماده بهره‌برداری شوند.

جنگلداری نوین؛ رویکردی مدیریتی و اجرایی

معاون امور جنگل‌های سازمان منابع طبیعی و آبخیزداری کشور با بیان اینکه جنگلداری نوین به ورود رویکردهای نوین در مدیریت جنگل اشاره دارد گفت: این طرح یک برنامه اجرایی کاملا مدیریتی است و هدف اصلی آن تحقق سه تکلیف قانونی مندرج در ماده ۳۶ برنامه هفتم توسعه از جمله حفاظت از جنگل ها (حفاظت فنی و فیزیکی)، احیای عرصه‌های آسیب دیده و تخریب شده و توسعه جنگل ها با ساختار نظارتی ویژه ای است.

وی با بیان اینکه طرح جنگلداری نوین یک «ظرفیت» برای صیانت از جنگل‌ ها در قالب یک برنامه مدون است، اظهارداشت: در این طرح خبری از برداشت چوب توسط پیمانکاران و فروش آن نیست و مجری طرح موظف است مجموعه‌ ای از تعهدات حفاظتی و احیایی را به‌ طور کامل اجرا کند.

وی اضافه کرد: این تعهدات شامل مقابله با آفات، پیشگیری و اطفای حریق، تامین تجهیزات لازم برای مهار آتش مانند دمنده‌ها، آتش‌کوب‌ ها، پهپادها، دوربین‌های کشف حریق و دوربین‌ های دیدبلند است.

پورمقدم با بیان اینکه رعایت همه شاخص‌ های اکولوژیکی برای حفظ تنوع زیستی از الزامات اصلی اجرای این طرح به شمار می‌رود افزود: حدود ۱۰ درصد درختان ریشه‌ کن، شکسته، افتاده و خشکه دار و هر چیزی که می تواند در آینده جنگل و چرخه مواد غذایی جنگل، حفظ تنوع زیستی، میکروارگانیسم ها، انواع قارچ ها، حشرات مفید و انواع موجودات و درختان زیستگاهی را در جنگل‌ها حفظ کنیم.

معاون سازمان منابع طبیعی گفت: در این طرح فقط آن بخشی از درختانی که شکسته افتاده تجمعی هستند و در واقع تجمع این ها باعث می شود که در آینده احیانا بیش از ظرفیت لازم در اکوسیستم باشد و ممکن است برخی آفات سوسک های چوب خوار جذب اینها شوند و محلی برای تکثیر این نوع آفات شوند.

وی براین باور است که تجمیع درختان شکسته در جنگل های هیرکانی که حریق های آن سطحی و از لاشه برگ ها ایجاد می شود می تواند عملیات اطفای حریق را با مشکلات جدی روبرو کند یعنی با وجود اینکه درختان شکسته و افتاده خود باعث آتش سوزی نمی شود اما خاموش کردن آنها دشوار است زیرا اغلب در داخل تنه این درختان حریق باقی می‌ماند و ممکن است با یک وزش باد به طور مجدد باعث شعله ور شدن حریق در جنگل ها شوند.

تفاوت اساسی طرح های نوین با طرح‌ های گذشته

معاون امور جنگل‌های سازمان منابع طبیعی و آبخیزداری کشور با اشاره به انتقادهایی که از سوی برخی نهادهای زیست محیطی و تشکل‌های مردمی مطرح شده است، مهم‌ترین موضوع را نظارت دقیق بر اجرای طرح دانست و گفت: ساختار مدیریت در این طرح کاملا با طرح‌ های جنگلداری کلاسیک تفاوت دارد.

وی اضافه کرد: در سنوات گذشته سیاست در طرح‌ های جنگلداری کلاسیک (سنتی) کاشت گونه‌ های صنوبر جهت بهره بردرای و در بخش هایی از جنگل‌های هیرکانی در دهه ۷۰ گونه‌ های سوزنی برگ غیربومی کاشته شده بود اما اکنون در لابه لای توده های سوزنی برگ تجدید حیات طبیعی گونه‌های بومی اتفاق افتاده که باید به اینها کمک شود تا رشد کنند و به نفع گونه های جدید نیست که گونه‌های غیر بومی سوزنی برگ کاج برداشت شوند.

وی خاطرنشان کرد: همچنین طرح‌ های گذشته بر اساس استمرار تولید چوب نوشته می‌شدند، اما در جنگلداری نوین رویکرد کاملا حفاظتی و احیایی است. در این مدل طرح در قالب یک حوزه آبخیز جنگلی و با حضور مدیر حوزه، ناظر فنی و ناظر حفاظتی اجرا می‌ شود تا نظارت بر همه مراحل به‌ صورت مستمر و دقیق انجام شود.

پورمقدم ادامه داد: در طرح‌ های پیشین، جاده‌ ها برای بهره‌ برداری چوبی احداث می‌ شدند و گونه‌ ها نیز با هدف تولید چوب انتخاب می‌ شدند؛ اما در طرح جدید هیچ‌گونه جاده‌سازی یا مسیر چوب‌کشی پیش‌بینی نشده و انتخاب گونه‌ ها با هدف حفظ و توسعه جنگل نه تداوم تولید چوب انجام می شود.

حفظ درختان زیستگاهی و شکسته‌ افتاده

معاون امور جنگل‌های سازمان منابع طبیعی و آبخیزداری کشور با تاکید بر اهمیت تنوع زیستی گفت: بخش عمده‌ ای از درختان زیستگاهی، شکسته و افتاده که برای چرخه مواد غذایی و حفظ تنوع زیستی ضروری هستند، در جنگل باقی خواهند ماند و به آنها دست زده نمی‌ شود.

وی افزود: درختان پراکنده و درختان خشک سرپا نیز در برنامه خروج از جنگل قرار ندارند و برای آنها هیچ برنامه‌ ای پیش‌بینی نشده است. تنها بخش اندکی از درختان تجمعی و افتاده که امکان برنامه‌ریزی کارشناسی برای آنها وجود دارد، در دستور کار قرار گرفته‌ اند.

پورمقدم با رد برخی برداشت‌ ها درباره درختان سال ۱۴۰۱ اظهار داشت: موضوع مطرح‌ شده مربوط به درختانی نیست که سال‌ ها در جنگل مانده و احتمال پوسیدگی داشته باشند، بلکه منظور درختانی است که امسال افتاده‌ اند. کارشناسان فنی نیز این موارد را ارزیابی کرده‌اند و می‌توانند تشخیص دهند که کدام درخت از سوددهی (حیّز انتفاع) خارج شده و نباید در برنامه‌ ریزی لحاظ شود.

وی تصریح کرد: درختانی که پوسیده شده‌اند و بخشی از آنها از بین رفته یا در آستانه پوسیدگی قرار دارند، اساساً در برنامه ریزی ما جای نمی‌ گیرند. همچنین درختان برش‌خورده و انباشته در حاشیه جاده‌ها که گاها مشاهده می شود مربوط به صنوبرهای زراعت چوب است و ارتباطی با درختان شکسته و افتاده جنگلی ندارند.

فقط دستمزد جنگلبانان سالانه بیش از ۱.۵ همت است

معاون امور جنگل‌های سازمان منابع طبیعی و آبخیزداری کشور با اشاره به هزینه‌ های سنگین حفاظت از عرصه‌ های جنگلی گفت: تنها دستمزد جنگلبانان در سال جاری بیش از ۱.۵ همت برآورد می‌ شود و تامین این منابع نیز کار آسانی نیست. با این حال تلاش شده تا جنگل در قالب یک بسته حفاظتی و احیایی با بهره‌گیری از ظرفیت‌ های موجود مدیریت و نگهداری شود.

وی افزود: اگر جنگل را در قالب یک بسته حفاظتی و احیایی ببینیم، حضور ما در عرصه‌ ها موجب حفاظت از جنگل در برابر قاچاق چوب، تغییرکاربری، حریق و ورود دام به مناطق احیایی و زادآوری خواهد شد.

استفاده از گروه های مردمی برای نظارت بر جنگل‌ها

پورمقدم با تاکید بر اینکه به دیدگاه منتقدان و تشکل‌ های مردم‌نهاد اهمیت داده می‌شود اظهار داشت: جلسات متعددی با گروه‌های مختلف اعم از تشکل ها و انجمن ها و نهاده های مردم نهاد برگزار شده و ما این آمادگی را داریم تا از حضور آنها در ابعاد نظارتی این طرح استفاده کنیم تا دغدغه‌ ها و نگرانی‌ ها به‌ صورت عملی برطرف شود.

وی با اشاره به پیشرفت فاز نخست این طرح گفت: این طرح ها در ۲۸ حوزه آبخیز جنگلی به مساحت ۷۱۸ هزار هکتار اجرایی می شود که دستورالعمل حدود ۲۰ هزار هکتار آن تهیه شده و در پنج حوزه نیز بر اساس تبصره دو و در قالب زراعت چوب و گونه‌ های پرورشی غیربومی مزایده برگزار و مجری طرح انتخاب شده است؛ هرچند قراردادها هنوز نهایی نشده‌ اند.

معاون امور جنگل‌های سازمان منابع طبیعی و آبخیزداری کشور تصریح کرد: سایر سطوح طرح نیز پس از برگزاری جلسات اصلاحی و در صورت نیاز به اخذ راهکارهای پیشنهادی به‌ تدریج وارد مرحله اجرا خواهند شد.