سفر الزیدی به واشنگتن؛ آزمون توازن عراق میان ایران و آمریکا

به گزارش خبرنگار سیاست خارجی ایرنا، مقام‌های آمریکایی پیش از سفر علی فالح الزیدی، نخست‌وزیر عراق به واشنگتن، اعلام کردند که «هدف از این سفر فشار بر دولت جدید عراق برای مقابله با آنچه نفوذ ایران در این کشور می‌خوانند» است. رسانه‌ها و تحلیل‌گران آمریکایی جمع‌آوری تسلیحات گروه‌های شبه‌نظامی وابسته به ایران، کاهش وابستگی عراق به گاز طبیعی و برق وارداتی از ایران و قطع ارتباط‌های مالی با تهران را هدف‌های اصلی این سفر بر می‌شمردند.

در برابر ادبیات رسمی دولت عراق در خصوص پرونده‌های مورد مذاکره در این سفر کاملا متفاوت بود. دولت عراق از «انحصار سلاح در دست دولت»، «سرمایه‌گذاری در حوزه انرژی» و شراکت راهبردی بلندمدت با آمریکا سخن می‌گفت.

اختلاف برداشت در موضوع «انحصار سلاح در دست دولت» شاید مهم‌ترین پرونده در عراق باشد که آینده روابط دولت عراق با واشنگتن و تهران را رقم خواهد زد. از دیدگاه بغداد، انحصار سلاح در دست دولت به معنای مقابله با نیروهای مسلح شیعه تحت چارچوب حشد الشعبی نیست، چرا که این نیروها بر اساس قانون، بخشی از نیروهای مسلح رسمی عراق تلقی می‌شوند. از دیدگاه واشنگتن اما مساله «خلع سلاح» کلیه نیروهای شیعه متحد ایران مطرح است.

معادله انحصار سلاح در مقابل خروج نظامیان آمریکایی از خاک عراق، تا کنون در دوره چهار نخست‌وزیر متوالی در عراق بر روی میز بوده‌است. این ایده نخستین بار در دوره عادل عبدالمهدی، نخست‌وزیر پیشین عراق و پس از مصوبه پارلمان عراق برای خروج نظامی خارجی از خاک این کشور در پی ترور شهید سردار قاسم سلیمانی در خاک عراق توسط نیروهای آمریکایی مطرح شد.

مذاکرات برای توافقنامه امنیتی آمریکا و عراق، برای عملی شدن قانون خروج نظامیان خارجی در دوران عادل عبدالمهدی، مصطفی کاظم و محمد شیاع سودانی ادامه پیدا کرد تا نهایتا در دوره سودانی، آمریکا برای دومین بار از زمان اشغال عراق در سال ۲۰۰۳ تعهد داد که کلیه نیروهای رزمی خود را از خاک عراق خارج کند.

یکی از دستور کارهای اصلی دولت جدید عراق به رهبری علی الزیدی، عملی کردن این تعهد است. علی الزیدی در واشنگتن اعلام کرد که در تاریخ ۳۰ سپتامبر (۸ مهر) کلیه نظامیان خارجی از خاک عراق خارج خواهند شد و همزمان هیچ نیروی مسلحی خارج از ساختار رسمی نیروهای مسلح عراق در این کشور حق فعالیت ندارد.

بغداد اعلام کرده است که خروج نیروهای آمریکایی، مدیریت روند انحصار سلاح را آسان‌تر خواهد کرد. دست کم دو گروه مسلح عراقی در ماه‌های گذشته اعلام آمادگی کرده‌اند که در فرآیند انحصار سلاح با دولت همکاری کنند. با این حال استمرار تنش‌ها در منطقه و حملات آمریکا به ایران، دورنمای این برنامه را مبهم‌تر از گذشته کرده‌است.

مقاومت اسلامی در عراق، پیش از این سفر با صدور بیانیه‌ای خواستار خودداری از انجام سفر برنامه‌ریزی شده توسط علی الزیدی شد و اعلام کرد که سفر الزیدی را به دلیل همزمانی آن با «جنایات شنیع» مرتکب‌شده توسط آمریکا رد می‌کند.

اعتراف واشنگتن

موضوع تلاش آمریکا برای ایجاد شکاف میان تهران و بغداد و کاهش نفوذ ایران در عراق، منحصر به دولت فعلی آمریکا نیست و موضوعی است که درست از زمان اشغال عراق توسط آمریکا در سال ۲۰۰۳ آغاز شد.

اما این سیاست‌ها در دوره دونالد ترامپ، رئیس جمهور آمریکا، به دلیل ویژگی‌های شخصیتی رئیس جمهور آمریکا علنی‌تر شده‌است. ترامپ در دیدار روز سه‌شنبه خود با الزیدی به وضوح اعلام کرد که شخصا در انتخاب نخست‌وزیر عراق دخالت کرده‌است و اجازه نداده‌است فردی که نزدیک به ایران باشد به این مقام انتخاب شود.

ترامپ در حالی که کنار نخست‌وزیر عراق در کاخ سفید نشسته‌بود خطاب به خبرنگاران گفت: «نخست‌وزیر عراق شگفت‌انگیز بوده است. او در انتخاباتی پیروز شد که بسیاری تصور نمی‌کردند کسی غیر از فرد دیگری بتواند در آن برنده شود؛ فردی که به نظر من آدم خوبی نبود، نه برای آمریکا و نه برای عراق. من در این موضوع نقش داشتم و واقعاً برایم بسیار مهم بود که کسی روی کار بیاید که بتواند کار را به‌خوبی انجام دهد.»

سفر الزیدی به واشنگتن و دیدار او با ترامپ پس از ماه‌ها فشار ایالات متحده صورت گرفت. آمریکا برای ماه‌ها درآمدهای نفتی عراق را در فدرال رزرو نیویورک حبس کرد و اجازه نداد بغداد به درآمدهای نفتی خود دسترسی داشته‌باشد. در ماه آوریل، ترامپ، انتصاب الزیدی به عنوان نخست‌وزیر را تبریک گفت و از او دعوت کرد تا پس از تشکیل دولتش به واشنگتن سفر کند. ترامپ پیش از این علناً با نامزدی نوری المالکی مخالفت کرده و گفته بود او بیش از حد به ایران نزدیک است و تهدید کرده بود در صورت بازگشت وی به قدرت، حمایت‌های آمریکا را قطع خواهد کرد.

تفاوت بارز خواسته‌های عراق و آمریکا

تلقی واشنگتن و بغداد از نتایج این سفر از ابتدا بسیار متفاوت بود. در حالی که عراق این سفر را ابزاری برای پیشبرد مذاکرات در حوزه شراکت بلندمدت راهبردی، گفت‌وگوهای امنیتی و سرمایه‌گذاری آمریکا در خاک عراق تلقی می‌کرد، واشنگتن اصرار داشت که تمامی این حوزه‌ها صرفا وابسته به رویکرد بغداد نسبت به ایران است.

عراق در طول دو دهه گذشته بین تبدیل شدن به نمونه‌ای مشابه یکی از کشورهای عربی جنوب خلیج فارس یا تبدیل شدن به یک قدرت مستقل منطقه‌ای، دومی را انتخاب کرده‌است.واشنگتن خلع سلاح را شرط همکاری‌های دفاعی و اقتصادی عمیق‌تر قرار داده و با هرگونه نقش‌آفرینی احزاب مرتبط با شبه‌نظامیان در دولت مخالف است. تعریف «شبه‌نظامیان مرتبط با ایران» از دیدگاه دولت آمریکا بسیار گسترده است و شامل بسیار از واحدهای حشدالشعبی نیز می‌شود. بسیاری از رهبران عضو چارچوب هماهنگی احزاب شیعی (اطار تنسیقی) که علی الزیدی را به عنوان نخست‌وزیر معرفی کرده‌اند، ارتباط مستقیم با واحدهای مختلف حشدالشعبی دارند.

به نوشته رادیو الحره، رسانه متعلق به دولت آمریکا، یک مقام دولت ترامپ پیش از دیدار در کاخ سفید گفت که ایالات متحده تصمیمات خود را «آگاهانه» و بر اساس تلاش‌های عراق برای خلع سلاح شبه‌نظامیان تحت حمایت ایران در داخل مرزهایش اتخاذ خواهد کرد.

حیدر العبودی، سخنگوی دولت عراق، این سفر را «تجسم توسعه روابط خارجی متوازن بر اساس منافع مشترک» توصیف کرد. وی افزود تمرکز گفتگوها بر «تقویت روابط اقتصادی و سرمایه‌گذاری» میان دو کشور خواهد بود. وی افزود: «از جمله یادداشت‌های تفاهمی که بین عراق و ایالات متحده امضا خواهد شد، در زمینه‌های نفت و گاز و حضور شرکت‌های تخصصی آمریکایی است که سطح ظرفیت تولید را افزایش داده و مسیرهایی را برای کاهش تأثیرات بحران تنگه هرمز پیدا می‌کنند.»

این موضوع در سخنان ترامپ در دیدار با الزیدی هم مورد اشاره قرار گرفت. ترامپ تاکید کرد که نظامیان آمریکایی از عراق خارج می‌شوند و شرکت‌های آمریکایی به این کشور وارد می‌شوند و سرمایه‌گذاری کلانی در صنعت نفت و گاز عراق انجام می‌شود. اما تقریبا تمام رسانه‌ها و تحلیل‌گران آمریکایی و عراقی اشاره کرده‌اند که موفقیت تمامی این برنامه‌ها از دیدگاه واشنگتن وابسته به کاهش نفوذ ایران در عراق است.

علی المقدام، کارشناس عراقی مسائل سیاسی، در شبکه اجتماعی ایکس نوشت: «واشنگتن این سفر را فرصتی برای تعریف مجدد چارچوب روابط خود با بغداد می‌داند، در حالی که کاهش نفوذ ایران و مهار گروه‌های مسلح در صدر دستور کار آن قرار دارد. از سوی دیگر، عراق به دنبال ایجاد یک شراکت راهبردی پایدار است که امنیت و منافع اقتصادی‌اش را حفظ کند. نتیجه این سفر نه تنها آینده روابط بغداد و واشنگتن را شکل می‌دهد، بلکه می‌تواند جایگاه منطقه‌ای عراق را نیز در دوره پیش‌رو بازتعریف کند. با این حال، موفقیت آن در نهایت به اراده سیاسی داخلی بستگی دارد.»

ورود عراق به منظومه حکومت‌های مشتری اقماری واشنگتن در منطقه خاورمیانه همواره ایده کانونی دولت‌های متوالی آمریکا پس از دوران اشغال عراق بوده‌است. با این حال این راهبرد با مخالفت‌های گسترده‌ای در عراق مواجه شده‌است. عراق در طول دو دهه گذشته بین تبدیل شدن به نمونه‌ای مشابه یکی از کشورهای عربی جنوب خلیج فارس یا تبدیل شدن به یک قدرت مستقل منطقه‌ای، دومی را انتخاب کرده‌است.

رادیو الحره، رسانه وابسته به دولت آمریکا به نقل از رحمان الجبوری، رئیس آکادمی حکمرانی خوب عراق، می‌نویسد که این سفر به دلیل تغییرات گسترده منطقه‌ای و فشارهای فزاینده بر سر نفوذ ایران در داخل عراق، در شرایط پیچیده‌تری نسبت به سفرهای نخست‌وزیران قبلی عراق انجام می‌شود. به گفته این تحلیل‌گر عراقی از جمله موضوعاتی که مورد بحث قرار می‌گیرد، آینده شبکه‌های نفوذ ایران در عراق است، از جمله پیوندهای مالی و سیاسی که تهران را به احزاب سیاسی و گروه‌های مسلح عراقی متصل می‌کند.

رناد منصور، مدیر برنامه عراق در اندیشکده چتم هاوس، می‌گوید: «ایالات متحده در طول سفر الزیدی به واشنگتن، فشار زیادی بر او وارد می‌کند تا روند خلع سلاح را پیش ببرد و زیدی نیز در پاسخ خواهد گفت: اما من به حمایت نیاز دارم؛ حمایت اطلاعاتی، فنی و تسلیحاتی.» منصور افزود: «سناریویی وجود دارد که بر اساس آن، اگر دولت عراق به سراغ این گروه‌ها برود، آن‌ها نیز به مقابله با دولت برخواهند خواست؛ و این سناریویی است که فکر می‌کنم دولت عراق از آن واهمه دارد.»

موضوع توسعه سرمایه‌گذاری در صنایع نفت عراق هم به صورت مستقیم از طرف آمریکا با قطع وابستگی عراق به واردات گاز طبیعی و برق از ایران مرتبط شده‌است. دولت آمریکا از نخستین دوره ریاست جمهوری دونالد ترامپ و پیگیری کارزار فشار حداکثری به دنبال قطع وابستگی عراق به برق و گاز طبیعی ایران بود. پروژه شبکه مشترک برق کشورهای شورای همکاری خلیج فارس برای اتصال از طریق شبکه برق عربستان به عراق نیز از همان زمان آغاز شد که هنوز به نتیجه نرسیده‌است، چرا که کشورهای منطقه تولید انرژی مازاد برای فروش به عراق نداشتند. با این حال آمریکا همچنان روی این مساله پافشار می‌کند تا با قطع روابط اقتصادی عراق با ایران، تهران را تحت فشار بیشتر قرار دهد.

در برابر از دیدگاه عراقی، مساله همکاری‌های انرژی مربوط به سرمایه‌گذاری خارجی، واردات فناوری و ایجاد اشتغال برای شهروندان عراقی است.

یک مقام ارشد وزارت امور خارجه آمریکا به خبرگزاری فرانسه گفت حمایت و تایید ترامپ مشروط است. ایالات متحده به دنبال «اقدامات ملموس» از سوی دولت الزیدی برای دور کردن دولت عراق از شبه‌نظامیان تحت حمایت ایران است تا پس از آن ارسال محموله‌های مالی و کمک‌های امنیتی را به طور کامل از سر بگیرد. این مقام گفت ازسرگیری حمایت کامل با «اخراج شبه‌نظامیان تروریست از هرگونه نهاد دولتی، قطع حمایت از آن‌ها از بودجه عراق و خودداری از پرداخت حقوق به این جنگجویان شبه‌نظامی» آغاز خواهد شد.

تلاش برای برقراری توازن در رابطه بغداد با تهران و واشنگتن

در همه دولت‌های پیشین عراق، هدف اصلی دولت‌ها نه گرایش به سمت تهران یا واشنگتن، بلکه ایجاد توازن در روابط با دو طرف بوده‌است. دولت عراق به خوبی می‌داند که قطع رابطه با هیچ یک از دو طرف یا قربانی کردن روابط با یکی به نفع دیگری امکان‌پذیر نیست.

در همه دولت‌های پیشین عراق، هدف اصلی دولت‌ها نه گرایش به سمت تهران یا واشنگتن، بلکه ایجاد توازن در روابط با دو طرف بوده‌است.از زمان اشغال عراق توسط آمریکا، واشنگتن اهرم‌های فشار موثری بر حکومت عراق در اختیار دارد که علاوه بر حضور نظامی در خاک این کشور، از طریق کنترل کامل درآمد عراق از فروش نفت خام هم می‌شود.

در عین حال روابط عراق با همسایه شرقی نیز برای بغداد غیرقابل چشم‌پوشی است. عراق علاوه روابط دیرینه فرهنگی، سیاسی و مذهبی با ایران، وابستگی زیادی به واردات گاز طبیعی و برق از ایران دارد. در عین حال تمایل افکار عمومی و بخش بزرگی از گروه‌های سیاسی، روابط نزدیک و دوستانه سیاسی و دیپلماتیک با همسایگان را به وابستگی بیش از اندازه به آمریکا، به عنوان نیروی اشغال‌گر خارجی، ترجیح می‌دهند.

انتخاب واشنگتن به عنوان نخستین مقصد سفر

در دولت‌های پیاپی عراق، همواره انتخاب نخستین سفر خارجی توسط نخست‌وزیر جدید یک نشانه مهم در مورد رویکردهای دولت تلقی شده‌است. تهران، واشنگتن و ریاض، اصلی‌ترین مقاصد سفرهای خارجی نخست‌وزیر عراق بوده‌است، اما برخی از رهبران عراق از زمان تاسیس حکومت جدید در این کشور پس از سال ۲۰۰۳ برای جلوگیری از ایجاد حساسیت، اردن را به عنوان مقصد نخستین سفر خارجی خود انتخاب کرده‌اند.

اولویت‌های فوری عراق در شرایط فعلی اصلی‌ترین دلیل انتخاب واشنگتن به عنوان نخستین مقصد سفر علی الزیدی است. این موضوع در سفرهای نوری مالکی و ایاد علاوی، زمانی که عراق همچنان تحت اشغال آمریکا قرار داشت، اولویت اصلی دولت‌های وقت بود.انتخاب نخستین مقصد برای سفر خارجی، الزاماً به معنای سوگیری ویژه دولت عراق جدید عراق نیست، ولی نشان‌دهنده اولویت‌های پیش روی سیاست خارجی دولت جدید است. در عین حال تنش‌های داخلی و منطقه‌ای نیز بر انتخاب نخستین مقصد سفر خارجی نخست‌وزیر عراق تاثیرگذار است. الزیدی در حالی به واشنگتن رفته‌است که پرونده دارایی‌های بلوکه شده و ضرب‌الاجل قریب‌الوقوع خروج نیروهای رزمی آمریکایی از خاک عراق در صدر اولویت‌های دولت او قرار دارند. در عین حال تجاوز نظامی اسرائیل و آمریکا به ایران، نه تنها عراق را در کانون جنگ منطقه قرار داده‌است، بلکه اقتصاد این کشور را به دلیل وابستگی به صادرات نفت خام از طریق تنگه هرمز به شدت تحت فشار قرار داده‌است.

اولویت‌های فوری عراق در شرایط فعلی اصلی‌ترین دلیل انتخاب واشنگتن به عنوان نخستین مقصد سفر علی الزیدی است. این موضوع در سفرهای نوری مالکی و ایاد علاوی، زمانی که عراق همچنان تحت اشغال آمریکا قرار داشت، اولویت اصلی دولت‌های وقت بود.

ایاد علاوی، نوری مالکی در دور دوم نخست‌وزیر و علی الزیدی، نخست‌وزیرانی بودند که واشنگتن را به عنوان نخستین مقصد سفر خارجی خود انتخاب کردند. در برابر مصطفی کاظمی، نخستین سفر خود را سال ۱۳۹۹ به تهران انجام داد. (قرار بود نخستین سفر کاظمی به عربستان سعودی باشد که به دلیل بستری شدن پادشاه عربستان در دوران کرونا، این سفر به تاخیر افتاد.) حیدر العبادی، نخستین سفر خارجی خود را به عربستان سعودی انجام داد و نوری مالکی در دور نخست و محمد شیاع سودانی نخستین سفر خود را به اردن انجام دادند. ابراهیم جعفری نیز تنها نخست‌وزیری بود که ترکیه را به عنوان نخستین مقصد سفر خارجی خود انتخاب کرد.

علی فالح الزیدی، پیش از سفر به واشنگتن در گفت‌وگویی با الشرق الاوسط اعلام کرد که بلافاصله بعد از سفر به واشنگتن قصد دارد به پایتخت‌های قدرت‌های همسایه سفر کند. تهران، ریاض و آنکارا، بلافاصله بعد از سفر آمریکا در دستور کار سفرهای خارجی الزیدی قرار دارند.

مسعود پزشکیان، رئیس جمهور اسلامی ایران نیز سال ۱۴۰۳ پس از انتخاب به این مقام، تصمیم گرفت که نخستین سفر خارجی خود را به عراق انجام دهد.